Mapa interaktywna — przewijaj, przybliżaj i wyszukuj adresy. Kliknięcie na obszar wyświetla szczegóły. Dane: CBDG PIG-PIB, stan na 06.06.2026 r.

Czym są obszary i tereny górnicze?

Każda koncesja na wydobywanie kopaliny ze złoża wyznacza w przestrzeni dwa odrębne zasięgi prawne: obszar górniczy i teren górniczy. Oba pojęcia wynikają bezpośrednio z Prawa geologicznego i górniczego (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r., tekst jedn. Dz.U. 2023 poz. 633 ze zm.) i mają kluczowe znaczenie dla każdego, kto planuje inwestycję budowlaną na terenie Polski — szczególnie tam, gdzie historia lub aktywność górnicza jest silnie obecna.

Dane prezentowane na mapie pochodzą z Centralnej Bazy Danych Geologicznych (CBDG) prowadzonej przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB) i obejmują wyłącznie koncesje aktywne. Poniżej wyjaśniamy, co kryje się za każdym z tych pojęć i co oznaczają one w praktyce dla inwestora.

Obszar górniczy a teren górniczy — kluczowa różnica

Płytka eksploatacja górnicza węgla kamiennego — co to jest?

Na mapie wyróżniono trzecią warstwę: płytką eksploatację górniczą węgla kamiennego na podstawie Atlasu Geologicznego Katowickiego Okręgu Górniczego (Katowice, 2004). Warstwa ta ilustruje historyczne i udokumentowane obszary, gdzie pokłady węgla były lub są eksploatowane na małych głębokościach — zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu metrów poniżej powierzchni terenu.

Płytka eksploatacja może pozostawiać po sobie wyrobiska, pustki, komory i chodniki, które z czasem mogą ulegać deformacjom: sufozji, osiadaniu skokowym, tworzeniu się lejów czy zapadlisk. Ryzyko to jest szczególnie istotne na obszarach Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, Zagłębia Dąbrowskiego i Rybnicko-Jastrzębskiego Okręgu Węglowego.

Co płytka eksploatacja oznacza dla inwestora?

Stwierdzenie, że planowana inwestycja budowlana leży na obszarze historycznej płytkiej eksploatacji górniczej, jest sygnałem do pogłębionego rozpoznania geotechnicznego — nie zaś automatyczną przeszkodą dla realizacji inwestycji.

Niemniej jednak rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie ustalania geotechnicznych warunków posadawiania obiektów budowlanych (Dz.U. 2012 poz. 463) jednoznacznie wskazuje, że obszary pogórnicze kwalifikują się do skomplikowanych warunków gruntowych, co automatycznie podnosi kategorię geotechniczną obiektu i nakłada obowiązek opracowania dokumentacji geologiczno-inżynierskiej.

Jakie badania należy wykonać w rejonie płytkiej eksploatacji?

Zakres badań powinien być dostosowany do konkretnej lokalizacji, głębokości eksploatacji i rodzaju projektowanego obiektu. Poniżej przedstawiamy rekomendowany program rozpoznania:

1. Badania geofizyczne — minimum dwie niezależne metody

Geofizyka jest pierwszym krokiem — pozwala bezinwazyjnie rozpoznać anomalie w podłożu na dużym obszarze, zanim przystąpi się do kosztownych wierceń. Rekomendowane metody:

• Tomografia elektrooporowa ERT (Electrical Resistivity Tomography) — identyfikacja stref o odmiennej oporności elektrycznej, wskazująca na pustki, strefy rozluźnień, wypełnienia wodą lub gruzem. Skuteczna do ok. 30–50 m głębokości.
• Metoda georadarowa GPR (Ground Penetrating Radar) — wykrywanie anomalii płytkich (do ok. 5–10 m), pustek stropowych i naruszonych warstw przypowierzchniowych. Idealna jako uzupełnienie ERT. Uwaga: w przypadku nadkładu zbudowanego z glin lub iłów sygnał georadarowy jest silnie tłumiony i metoda może okazać się bezużyteczna — wówczas należy zastąpić ją inną metodą elektryczną lub sejsmiczną.
• Sejsmika refrakcyjna lub MASW — wyznaczenie prędkości fal sejsmicznych, identyfikacja stref zdezintegrowanych i rozluźnionych. Wskazuje strefy o obniżonej sztywności, które mogą odpowiadać obszarom odprężonym po eksploatacji.
• Grawimetria mikrograwimetryczna — skuteczna przy wykrywaniu dużych pustek i komór; stosowana szczególnie tam, gdzie istnieje ryzyko zapadlisk.

Zaleca się wykonanie co najmniej jednej metody geofizycznej, a w przypadku złożonych warunków — kilku niezależnych metod, aby wyeliminować artefakty pomiarowe i wzajemnie potwierdzić anomalie. Wyniki geofizyki stanowią podstawę do wyznaczenia lokalizacji wierceń weryfikujących.

2. Wiercenia geotechniczne weryfikujące anomalie

Na podstawie map anomalii z badań geofizycznych wyznacza się lokalizacje wierceń rdzeniowych, które pozwalają na:

• bezpośrednią identyfikację pustek i pustych przestrzeni (brak postępu wiercenia, nagłe wchodzenie rdzenia),
• ocenę stanu gruntów i skał nad wyrobiskami (stopień rozluźnienia, spękania),
• pobór prób do badań laboratoryjnych (wytrzymałość, ściśliwość).

Wiercenia wykonuje się do głębokości przewyższającej strop udokumentowanych wyrobisk, z zachowaniem ciągłego odbioru rdzenia i dokumentacją fotograficzną. W przypadku prostych zadań rozpoznawczych o małej głębokości dopuszcza się wiercenie gryzerem spiralnym z bieżącym profilowaniem gruntów, pod warunkiem prawidłowej identyfikacji litologii i stanu gruntów.

3. Opinia geologiczno-górnicza

Kluczowym dokumentem jest opinia geologiczno-górnicza wydawana przez uprawnionego geologa, która podsumowuje:

• historię eksploatacji górniczej w obrębie działki i w jej sąsiedztwie,
• głębokości, kierunki i rodzaje wyrobisk na podstawie map górniczych,
• prawdopodobieństwo wystąpienia aktywnych deformacji nieciągłych,
• ryzyko geotechniczne i rekomendacje projektowe.

Opinię przygotowuje się na podstawie archiwalnych map górniczych uzyskanych z WUG, danych CBDG PIG-PIB oraz wyników własnych badań terenowych.

4. Dokumentacja geologiczno-inżynierska

Dla obiektów wymagających II kategorii geotechnicznej (co dotyczy większości budynków wielokondygnacyjnych, hal i obiektów infrastrukturalnych na terenach pogórniczych) konieczne jest opracowanie pełnej dokumentacji geologiczno-inżynierskiej zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2016 r. (Dz.U. 2016 poz. 2033). Należy przy tym mieć na uwadze, że tereny płytkiej eksploatacji górniczej kwalifikują się zawsze do skomplikowanych warunków gruntowych i III kategorii geotechnicznej — niezależnie od rodzaju i skali planowanej inwestycji. Dokument ten integruje wyniki wszystkich powyższych badań w spójny model podłoża z parametrami geotechnicznymi i prognozą zmian.

5. Monitoring osiadań i deformacji

Na obszarach czynnej lub niedawnej eksploatacji zaleca się prowadzenie monitoringu geodezyjnego przed i w trakcie budowy: niwelacja precyzyjna punktów reperowych, inklinometry, piezometry. Monitoring pozwala wychwycić ruchy podłoża zanim doprowadzą do uszkodzeń.